Afazi Nedir? İnme Sonrası Konuşma Bozukluğuna Güncel Yaklaşım

Dil, düşüncelerimizi, duygularımızı ve kimliğimizi dış dünyaya aktardığımız en temel köprüdür. Ancak bazen nörolojik bir olay, bu köprünün hasar görmesine neden olabilir. Beynin dil fonksiyonlarından sorumlu alanlarının hasara uğraması sonucu gelişen ve hem dilin anlaşılmasını hem de ifade edilmesini etkileyen bu nörolojik temelli bozukluğa afazi adını veriyoruz.  

Uzman Yanında olarak Ankara'daki merkezimizde, afazi rehabilitasyonuna klasik kalıpların ötesinde, modern sinirbilimin sunduğu en güncel "bağlantısallık" perspektifiyle yaklaşıyoruz. Peki, afazi tam olarak nedir ve günümüzde nasıl rehabilite edilmelidir?

Afazi Neden Olur ve Kimlerde Görülür?

Afazi, sanıldığından daha yaygın bir durumdur. Özellikle yaşlı nüfusun artışıyla birlikte afazinin görülme sıklığı da yükselmektedir.  

• Türkiye'de her yıl yaklaşık 125.000 yeni inme vakası yaşanmaktadır.  

  
  

• İnme geçiren bireylerin yaklaşık %30-38'inde afazi tablosu ortaya çıkmaktadır.  

  
  

• Vakaların %80'i, beyin damarlarında gelişen tıkanıklık (iskemik) veya kanamalar (hemorajik) kaynaklı inmelere bağlıdır.  

  
  

• Daha nadir olarak kafa travmaları, zehirlenmeler, metabolik bozukluklar, enfeksiyonlar ve demiyelizan hastalıklar da afaziye yol açabilir.  

  
  

Afazi, dil becerilerinde homojen ve genel bir yıkım demek değildir. Beynin hasar gören bölgesine bağlı olarak bazı hastalar konuşulanları anlar fakat kendini ifade edemezken, bazı hastalar akıcı konuşur fakat ne dediği anlaşılamaz.  

Klasik Modellerden Modern Sinirbilime: Afaziye Yeni Bakış

Uzun yıllar boyunca afazi, beynin belirli bölgelerinin tek başına sorumlu tutulduğu katı kategorilerle (Broca veya Wernicke afazisi gibi) sınıflandırıldı.

• Broca Afazisi: Hastanın ne söylemek istediğini bildiği ancak zihinsel temsilleri söze dönüştüremediği, konuşmanın büyük çaba gerektirdiği ve akıcı olmayan bir türdür.  

  
  

• Wernicke Afazisi: Hastanın akıcı konuştuğu ancak konuşma içeriğinin anlamsız olduğu, anlama ve tekrarlama becerilerinin ağır düzeyde bozulduğu bir tablodur.  

  
  

Ancak 19. yüzyıldan kalma bu "lokalizasyon (yerleşim)" modeli, günümüz 21. yüzyıl sinirbilimi için artık yetersizdir. Sadece tek bir beyin bölgesine odaklanmak, beynin muazzam bağlantı ağlarını ve bilişsel süreçleri hesaba katmaz.  

Hickok ve Poeppel'in Çift Yollu Modeli

Modern bilim, dilin beyinde iki ana yolak (ağ) üzerinden işlendiğini göstermektedir:  

1. Dorsal Yol (Nasıl Söylenir?): Seslerin motor hareketlere ve konuşmaya dönüştürüldüğü, duyduğumuzu tekrar etmemizi sağlayan yoldur.  

   
   

2. Ventral Yol (Ne Demektir?): Seslerin anlamlarla ve kavramlarla eşleştirildiği, konuşulanları anlamamızı sağlayan yoldur. Bu yol aynı zamanda nesneleri tanıma ve hafıza gibi dildışı bilişsel süreçlerle de iç içedir.  

Değerlendirme ve Terapide "Uzman Yanında" Yaklaşımı

Afazi sonrasında ilk 6 ayda görülen kendiliğinden (spontan) iyileşme oranı yalnızca %30 civarındadır. Bu nedenle, doğru bir değerlendirme ve profesyonel, yapılandırılmış bir dil ve konuşma terapisi süreci hayati önem taşır. Aksi takdirde iletişim sorunları; sosyal izolasyon ve depresyona zemin hazırlayabilir.  

Geleneksel afazi testleri hastaları sadece akıcı veya tutuk gibi katı gruplara ayırarak bazı ince sorunların gözden kaçmasına neden olabilir. Türkiye'de güncel olarak kullanılan GAT-2 ve CAT-TR gibi bataryaların ışığında, merkezimizde değerlendirmeleri sadece kelime bazlı değil, çok daha kapsamlı yapıyoruz. Hastanın soyut kavramsal ilişkilerini, yönetici işlevlerini ve çalışma belleğini dil performansı ile birlikte ele alıyoruz.  

Rehabilitasyon Hedefimiz

21. yüzyıl afazi rehabilitasyonu, sadece hasarlı anatomik bölgeleri uyarmaktan ibaret değildir. Asıl hedef; beynin nöroplastisite (kendini yeniden şekillendirme) yeteneğini kullanarak, anlama (ventral) ve ifade etme (dorsal) ağları arasındaki fonksiyonel dinamikleri ve bağlantısallığı yeniden inşa etmektir.  

Uzman Yanında ekibi olarak, afazi sürecinde hem bilimsel ve güncel yöntemlerle beynin yeniden organizasyonunu destekliyor hem de danışanlarımızın ve ailelerinin iletişim yolculuğunda onlara rehberlik ediyoruz. İletişimin önündeki engelleri birlikte aşmak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Kaynakça:

• Dronkers, N. F., Plaisant, O., Iba-Zizen, M. T., & Cabanis, E. A. (2007). Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong. Brain, 130(5), 1432-1441.  

  
  

• Engelter, S. T., et al. (2006). Stroke, 37(6):1379–1384.  

  
  

• Fernández-Del Olmo, A., & Medina-Valera, M. I. (2022). What have we learned from aphasias in the 21st century? Neuroanatomical, cognitive, and diagnostic implications of the ventral language stream. Neurology Perspectives, 2(2), 87-99.  

  
  

• Goodglass, H., Kaplan, E., & Barresi, B. (2001). Boston Diagnostic Aphasia Examination (BDAE-3). Lippincott Williams & Wilkins.  

  
  

• López-Barroso, D., & de Diego-Balaguer, R. (2017). Language learning variability within the dorsal and ventral streams as a cue for compensatory mechanisms in aphasia recovery. Frontiers in Human Neuroscience, 11, 476.  

  
  

• Sheppard, S. M., & Sebastian, R. (2021). Diagnosing and managing post-stroke aphasia. Expert review of neurotherapeutics, 21(2), 221-234.  

  
  

• Topçuoğlu, M. A., & Özdemir, A. Ö. (2022). Türk Beyin Damar Hastalıkları Dergisi, 28(1):1–13.